Merhaba! Akciğer kanseri hangi ülkede görülür hakkında soru işaretleri olanlar için Bonaffee olarak kapsamlı bir yazı hazırladık.

Akciğer Kanseri Hangi Ülkede Görülür? Dünyada Akciğer Kanseri Haritası ve Ülkelere Göre Riskler

Bir an durup düşünelim: Aynı gökyüzünün altında yaşayan iki insanın akciğer kanserine yakalanma ihtimali neden doğduğu ülkeye, yaşadığı şehre, çalıştığı işe veya hatta evinin bulunduğu zemine göre değişebiliyor?

Bu soru, Akciğer kanseri hangi ülkede görülür? aramasının aslında tek bir ülke adıyla cevaplanamayacağını gösteriyor. Çünkü akciğer kanseri dünyanın hemen her bölgesinde görülüyor; ancak görülme sıklığı, ölüm oranı ve hastalığın toplum üzerindeki yükü ülkeden ülkeye ciddi biçimde değişiyor.

Bugün elimizdeki en kapsamlı küresel veriler, Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı’nın (IARC) GLOBOCAN çalışmalarından geliyor. 2024 tahminlerine göre dünyada yaklaşık 2,65 milyon yeni akciğer kanseri vakası ortaya çıktı ve 1,8 milyondan fazla kişi bu hastalık nedeniyle hayatını kaybetti. Akciğer kanseri hem en sık tanı konulan kanserlerden biri hem de kanser kaynaklı ölümlerin başlıca nedeni olmayı sürdürüyor.

Peki hangi ülkelerde daha fazla görülüyor? Çin neden listenin başında? Sigara kullanımı azalan ülkelerde tablo nasıl değişiyor? Türkiye’nin konumu ne? Ve hiç sigara içmeyen bir kişinin yaşadığı ülke neden yine de önemli olabilir?

Akciğer kanseri en çok hangi ülkede görülür?

Mutlak vaka sayısı açısından bakıldığında Çin açık ara dikkat çeken ülkelerden biridir. IARC’nin GLOBOCAN 2022 verilerine göre Çin’de yaklaşık 1,06 milyon yeni akciğer kanseri vakası tahmin edilmiştir. Bu rakam, ülkenin toplam nüfusunun çok yüksek olması ve başta erkekler olmak üzere geçmişten gelen yüksek tütün maruziyetiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Ancak burada önemli bir istatistik tuzağı var.

Bir ülkede çok sayıda vaka görülmesi, o ülkenin kişi başına en yüksek riske sahip olduğu anlamına gelmez. Nüfusu büyük ülkeler doğal olarak daha fazla vaka üretebilir. Bu nedenle bilimsel karşılaştırmalarda yalnızca toplam vaka sayısına değil, 100 bin kişi başına yaşa standardize edilmiş insidans oranına da bakılır.

2022 yılında dünya genelinde 2.480.675 yeni akciğer kanseri vakası ve 1.817.469 ölüm tahmin edilmişti. Dünya yaşa standardize edilmiş insidans oranı 100 bin kişide 23,6 olarak hesaplandı.

Bu iki sayı bize farklı hikâyeler anlatır:

• Mutlak vaka sayısı: Hastalığın toplumda toplam ne kadar büyük bir yük oluşturduğunu gösterir.
• Yaşa standardize edilmiş insidans: Ülkelerin yaş yapılarındaki farklılıkları azaltarak hastalık risklerini daha adil biçimde karşılaştırmaya yardımcı olur.
• Ölüm oranı: Hastalığın yalnızca ne kadar görüldüğünü değil, ne kadar ölümcül sonuçlara yol açtığını anlamaya yarar.

Bu ayrım neden önemli? Çünkü “en çok vaka görülen ülke” ile “en yüksek riskin bulunduğu ülke” aynı ülke olmak zorunda değildir. Sayıya mı, orana mı bakmak daha doğru olurdu?

Dünyada akciğer kanserinin en fazla görüldüğü bölgeler

Akciğer kanseri küresel bir hastalık olsa da Asya’nın toplam yükü özellikle dikkat çekicidir. GLOBOCAN 2022 verilerinde Asya, dünya kanser yükünün çok önemli bir bölümünü taşıyor ve akciğer kanseri bölgede hem erkeklerde hem de toplam nüfusta önde gelen kanserlerden biri konumunda bulunuyor.

Bu durum yalnızca “Asya’da insanlar daha fazla sigara içiyor” şeklinde açıklanamaz.

Çünkü ülkelerin sağlık sistemleri, nüfusun yaş dağılımı, hava kirliliği, mesleki maruziyetler, kentleşme, erken tanı olanakları ve kanser kayıtlarının kapsamı gibi faktörler de istatistikleri etkiler.

Çin: Küresel yükün merkezlerinden biri

Çin’in verileri çarpıcıdır. GLOBOCAN 2022 tahminlerine göre ülkede her iki cinsiyette toplam 1.060.584 yeni akciğer kanseri vakası bulunuyordu. Akciğer kanseri Çin’de tüm kanser vakalarının yaklaşık yüzde 22’sini oluşturuyordu.

Üstelik cinsiyet farkı belirgindir. Erkeklerde yaklaşık 658.722 vaka tahmin edilirken kadınlarda 401.862 vaka bildirilmektedir. Bu fark, tütün kullanımındaki tarihsel cinsiyet farklılıklarıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Fakat Çin örneği başka bir gerçeği de gösteriyor: Akciğer kanseri yalnızca sigara içen erkeklerin hastalığı değildir.

Kadınlarda da önemli bir hastalık yükü vardır ve hiç sigara içmemiş kişilerde ortaya çıkan akciğer kanseri, özellikle moleküler biyoloji ve hedefe yönelik tedaviler açısından araştırmaların önemli konularından biridir.

Hindistan: Büyük nüfus, farklı risk profili

Hindistan’da 2022 yılında tüm kanserler için yaklaşık 1,41 milyon yeni vaka tahmin edilmişti. Akciğer kanseri özellikle erkeklerde önemli bir kanser türü olarak öne çıkıyordu.

Burada tütün kullanımı kadar geleneksel tütün ürünleri, hava kirliliği ve farklı sosyoekonomik koşullar da tartışmaya giriyor.

Dolayısıyla “hangi ülkede akciğer kanseri daha fazla?” sorusunun cevabı, aslında “hangi ülkede hangi risk faktörleri daha yoğun?” sorusuyla iç içe.

Japonya: Yüksek vaka sayısının arkasındaki yaş faktörü

Japonya’da GLOBOCAN 2022 verilerine göre yaklaşık 136.723’ü kadınlarda, 95.740’ı erkeklerde olmak üzere toplam 136 binden fazla akciğer kanseri vakası tahmin edilmiştir. Akciğer kanseri ülkedeki erkek kanserleri arasında da önemli bir sıradadır.

Japonya örneği, yaşlanmanın kanser istatistikleri üzerindeki etkisini anlamak açısından değerlidir. Yaş ilerledikçe kanser görülme olasılığı genel olarak arttığı için yaşlı nüfusu yüksek ülkelerde toplam kanser vakaları da daha yüksek olabilir.

Bir ülkenin nüfusu yaşlandıkça ne olur?

Kanser istatistiklerine bakarken yaş faktörünü göz ardı etmek, birbirinden çok farklı toplumları yanlış karşılaştırmaya neden olabilir.

Bu nedenle epidemiyologlar yaşa standardizasyon yöntemlerini kullanır. Böylece “Bu ülkede daha çok yaşlı insan olduğu için mi vaka sayısı yüksek?” sorusuna daha sağlıklı bir yanıt aranabilir.

Bir ülkenin yaşlı nüfusu fazlaysa yüksek vaka sayısı her zaman daha kötü sağlık politikalarının göstergesi değildir. İstatistiklerin arkasındaki demografiyi hesaba katmadan ülkeleri karşılaştırmak sizce ne kadar doğru olabilir?

Türkiye’de akciğer kanseri ne kadar yaygın?

Türkiye de akciğer kanserinin önemli bir halk sağlığı sorunu olduğu ülkeler arasında bulunuyor.

IARC’nin GLOBOCAN 2022 Türkiye verilerine göre ülkede tüm kanserler arasında en fazla yeni vaka oluşturan kanser türü akciğer kanseriydi. Toplam 41.032 yeni akciğer kanseri vakası tahmin edildi. Bunların 33.039’u erkeklerde, 7.993’ü kadınlarda görüldü.

Türkiye açısından dikkat çeken noktalardan biri erkeklerdeki yükün belirgin biçimde yüksek olmasıdır.

2022 verilerinde akciğer kanseri:

• Erkeklerde yeni kanser vakalarının yüzde 24,9’unu oluşturdu.
• Kadınlarda yeni kanser vakalarının yüzde 7,4’ünü oluşturdu.
• Her iki cinsiyet birlikte değerlendirildiğinde toplam kanser vakalarının yüzde 17,1’ine karşılık geldi.
• Erkeklerde en sık görülen kanser türü olarak ilk sırada yer aldı.

Bu rakamlar, Türkiye’de akciğer kanseri denildiğinde özellikle tütün kontrolünün neden merkezi bir halk sağlığı konusu olduğunu gösteriyor.

Fakat rakamları yalnızca “sigara içme oranı” üzerinden okumak da eksik kalır. Hava kirliliği, işyerindeki kimyasal ve partikül maruziyetleri, radon, yaş, genetik özellikler ve sağlık hizmetlerine erişim de tabloya eklenmelidir.

Türkiye’nin rakamlarını gördüğümüzde ister istemez şu soru ortaya çıkıyor: Bir ülkede akciğer kanseri oranını düşürmek için yalnızca bireysel davranışları değiştirmek yeterli olabilir mi?

Akciğer kanserinin tarihsel kökleri: Hastalık neden 20. yüzyılda patladı?

Bugün akciğer kanseri deyince akla çoğunlukla sigara geliyor. Fakat bu bağlantının bilimsel olarak ortaya konması bir anda gerçekleşmedi.

yüzyılın ilk yarısında akciğer kanseri vakaları dikkat çekici biçimde artmaya başlamıştı. 1950 yılında Richard Doll ve Austin Bradford Hill, sigara kullanımı ile akciğer kanseri arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmalarını British Medical Journal‘da yayımladı.

1950’de yayımlanan ilk rapor, İngiltere ve Galler’de akciğer kanserine bağlı ölümlerde olağanüstü bir artış olduğunu ortaya koyuyordu. Araştırmacıların bildirdiği verilere göre yıllık akciğer kanseri ölümleri 1922 ile 1947 arasında 612’den 9.287’ye yükselmişti.

Daha sonra yapılan çalışmalar kanıtları güçlendirdi.

1950’lerde sigara kullanımı toplumda olağan bir davranıştı. BMJ’nin tarihsel değerlendirmesinde, o dönemde Birleşik Krallık’ta erkeklerin yaklaşık yüzde 80’inin ve kadınların yüzde 40’ının sigara içtiği belirtiliyor.

Buradaki tarihsel ders oldukça çarpıcıdır: Bir toplumda yaygın olan bir davranışın zararı hemen görünmeyebilir.

Sigara kullanımının etkileri ile akciğer kanseri arasında uzun yıllar bulunabildiği için bugün yapılan bir değişikliğin sonuçları da ancak yıllar sonra istatistiklere yansıyabilir.

Bu yüzden kanser epidemiyolojisi biraz da toplumların geçmişinin bugüne bıraktığı izleri okumaktır.

Bugün alınan bir halk sağlığı kararının gerçek etkisini 10, 20 hatta 30 yıl sonra görebileceğimizi düşünmek, sağlık politikalarına bakışımızı değiştirir mi?

Sigara dışında akciğer kanseri neden görülür?

IARC’ye göre tütün kullanımı akciğer kanseri için en önemli risk faktörü olmaya devam ediyor ve vakaların yaklaşık yüzde 85’i sigara ile ilişkilendiriliyor. Bununla birlikte ikinci el tütün dumanı, dış ortam ve ev içi hava kirliliği, dizel egzozu, kaynak dumanı ve asbest gibi maruziyetler de önem taşıyor.

Dünya Sağlık Örgütü de sigara dışındaki risk faktörleri arasında radon, asbest, silika, dizel egzozu ve hava kirliliğini sayıyor.

Hava kirliliği: Şehrin görünmeyen yükü

Büyük şehirlerde yaşayan bir insan için hava kirliliği, gözle görülen bir tehdit olmayabilir. Pencere açılır, dışarı çıkılır, işe gidilir ve gün devam eder.

Ancak uzun süreli hava kirliliği maruziyeti akciğer sağlığı açısından önemlidir.

Bu nedenle akciğer kanserini yalnızca bireysel seçimlerle açıklamak yetersizdir. Şehir planlaması, ulaşım politikaları, enerji üretimi ve sanayi düzenlemeleri de kanserden korunmanın parçası haline gelir.

Radon: Evimizin içindeki görünmez risk

Radon, toprak ve kayalardaki uranyumun doğal parçalanması sonucu oluşan radyoaktif, kokusuz ve renksiz bir gazdır.

Dünya Sağlık Örgütü, radonun ülkeden ülkeye değişmek üzere akciğer kanserlerinin yaklaşık yüzde 3 ila yüzde 14’ünden sorumlu olabileceğini belirtiyor. Sigara içenlerde radonun oluşturduğu risk daha da önem kazanıyor.

Bu ayrıntı oldukça düşündürücü: İnsan bazen sağlığını korumak için dışarıdaki tehlikelere odaklanırken yaşadığı evin içindeki hava kalitesini hiç düşünmeyebilir.

Akciğer sağlığını yalnızca “sigara içiyor muyum?” sorusuyla değerlendirmek sizce yeterli mi?

Akciğer kanseri neden erkeklerde daha sık görülüyor?

Uzun yıllar boyunca küresel akciğer kanseri istatistiklerinde erkekler belirgin biçimde öndeydi. Bunun en önemli nedenlerinden biri tarihsel tütün kullanımındaki cinsiyet farklarıydı.

Ancak bu tablo sabit değil.

Kadınların sigara kullanımındaki artış, tütün endüstrisinin farklı dönemlerde kadınlara yönelik pazarlama stratejileri ve toplumların sosyokültürel değişimleri bazı ülkelerde kadınlardaki akciğer kanseri yükünü artırdı.

Öte yandan hiç sigara içmemiş kadınlarda görülen akciğer kanseri de bilimsel açıdan özel bir araştırma alanı oluşturuyor. Özellikle bazı tümörlerde EGFR, ALK, ROS1 ve benzeri moleküler değişikliklerin tedavi seçiminde önem kazanması, akciğer kanserinin artık yalnızca “sigara kaynaklı bir hastalık” şeklinde tanımlanamayacağını gösteriyor.

Burada tıp ile moleküler biyoloji birleşiyor: Aynı organda ortaya çıkan iki tümör, genetik özellikleri bakımından birbirinden çok farklı olabilir.

Bir hastalığın nedenini anlamakla, o hastalığın biyolojik davranışını anlamak arasında ne kadar büyük bir fark olduğunu hiç düşündünüz mü?

Ülkeler arasında neden bu kadar büyük fark var?

Bir ülkenin akciğer kanseri haritasını şekillendiren faktörler birbirine bağlıdır.

1. Tütün kullanımı

Sigara, akciğer kanserinin başlıca önlenebilir nedenidir. IARC ve WHO verileri, tütün kontrolünün hastalık yükünü azaltmada merkezi bir yere sahip olduğunu gösteriyor.

2. Hava kirliliği

Özellikle yoğun trafik, sanayi ve fosil yakıt kullanımının bulunduğu bölgelerde uzun süreli hava kirliliği maruziyeti önem taşıyor.

3. Mesleki maruziyetler

Asbest, silika, dizel egzozu ve bazı endüstriyel maddeler çalışanların akciğer kanseri riskini artırabilir.

4. Radon

Radonun bölgesel jeolojiye ve binaların özelliklerine göre değişmesi, aynı ülke içinde bile risklerin farklılaşmasına neden olabilir.

5. Yaşlanan nüfus

Kanser riski yaşla birlikte arttığından nüfusun yaş yapısı, ülkelerin toplam vaka sayısını güçlü biçimde etkiler.

6. Erken tanı ve sağlık sistemleri

Bir ülkede daha fazla vaka tespit edilmesi her zaman daha kötü bir tablo anlamına gelmeyebilir. Daha gelişmiş tanı olanakları, kanser kayıtları ve sağlık hizmetlerine erişim bazı hastaların daha erken veya daha doğru tanı almasını sağlayabilir.

Bu nedenle ülkeleri yalnızca vaka sayısıyla sıralamak, karmaşık bir hastalığı tek bir rakama indirgemek anlamına gelir.

Bir ülkenin kanser istatistiğini değerlendirirken sağlık sisteminin gücünü de hesaba katmak gerektiğini düşünüyor musunuz?

Günümüzde tartışma artık sadece sigara değil

Akciğer kanseri konusunda 2020’li yılların en önemli değişimlerinden biri, tartışmanın “sigarayı bırakmak” sınırını aşmasıdır.

Sigara bırakma hâlâ en güçlü korunma adımlarından biridir. Ancak güncel yaklaşım bunun yanında:

• yüksek riskli kişilerde düşük doz BT ile tarama,
• hava kirliliğinin azaltılması,
• işyerlerinde kanserojen maruziyetlerin kontrolü,
• radon ölçümü ve azaltılması,
• moleküler tümör profillemesi,
• hedefe yönelik tedaviler,
• immünoterapi

gibi alanları da kapsıyor.

WHO, yüksek risk grubundaki kişilerin uygun kalite güvencesi ve takip sistemleriyle taranmasının erken tanıya katkı sağlayabileceğini belirtiyor.

Burada önemli bir nokta var: Akciğer kanseri taraması toplumdaki herkes için rastgele BT çekilmesi anlamına gelmez. Tarama programları belirli yaş ve risk grupları için, sağlık otoritelerinin ve klinik kılavuzların önerileri doğrultusunda değerlendirilir.

Tedavide yeni dönem: Kanser artık sadece “bir kitle” değil

Eskiden akciğer kanseri daha çok tümörün bulunduğu bölge ve mikroskopik görünümü üzerinden sınıflandırılırken, günümüzde tümörün moleküler özellikleri de tedavi kararlarının önemli bir parçası haline geldi.

Bu gelişme özellikle küçük hücreli olmayan akciğer kanserinde belirgin.

Tümörün belirli genetik değişikliklere sahip olup olmadığının araştırılması, bazı hastalarda hedefe yönelik ilaçların kullanılabilmesini sağlayabiliyor. İmmünoterapi de tedavi seçeneklerinin önemli parçalarından biri haline geldi.

Bu gelişmeler umut verici olsa da herkes için aynı tedavinin işe yarayacağı anlamına gelmiyor. Hastalığın evresi, tümörün biyolojik özellikleri, kişinin genel sağlık durumu ve tedaviye verdiği yanıt birlikte değerlendiriliyor.

Kanser tedavisinin giderek kişiye özel hale gelmesi, gelecekte “tek bir akciğer kanseri” kavramını tamamen değiştirebilir mi?

2024 verileri bize ne söylüyor?

GLOBOCAN’ın en yeni küresel tahminleri, akciğer kanserinin yükünün hâlâ çok büyük olduğunu gösteriyor.

IARC’nin 2024 tahminlerinde yaklaşık 2,65 milyon yeni akciğer kanseri vakası ve 1,8 milyondan fazla ölüm öngörüldü. Akciğer kanseri, dünya çapında en sık teşhis edilen kanser ve kanser kaynaklı ölümlerin önde gelen nedeni olmaya devam etti.

Bu rakamların arkasında milyonlarca farklı hayat var.

Bir şehirde otobüse yetişmeye çalışan genç biri, emekliliğini planlayan biri, sabah erkenden işe giden bir çalışan, çocuklarını büyütmeye çalışan bir ebeveyn…

İstatistikler kişileri sayıya dönüştürür; fakat halk sağlığının amacı tam tersidir: Bu sayıların içindeki insanların mümkün olduğunca daha uzun ve sağlıklı yaşamasını sağlamak.

Sonuç: Akciğer kanseri hangi ülkede görülür?

Sorunun en kısa cevabı şudur: Akciğer kanseri dünyanın hemen her ülkesinde görülür. Ancak görülme sıklığı ve ölüm yükü ülkeler arasında önemli farklılıklar gösterir.

Mutlak vaka sayısında Çin gibi nüfusu büyük ve hastalık yükü yüksek ülkeler öne çıkarken, kişi başına düşen yaşa standardize edilmiş oranlar farklı bir ülke sıralaması ortaya çıkarabilir. Hindistan ve Japonya gibi ülkelerin profilleri de nüfus büyüklüğü, yaş yapısı ve risk faktörleri nedeniyle birbirinden farklıdır. Türkiye’de ise akciğer kanseri, özellikle erkeklerde, en önemli kanser türlerinden biri olmayı sürdürmektedir.

Daha önemlisi, ülke isimlerinin arkasındaki nedenlere bakmaktır.

Tütün kullanımı, hava kirliliği, radon, mesleki maruziyetler, yaşlanma, genetik özellikler ve sağlık sistemlerinin yapısı aynı hikâyenin farklı parçalarıdır.

Bugünün bilimsel yaklaşımı bize önemli bir şey söylüyor: Akciğer kanseri kaçınılmaz bir kader değildir. WHO ve IARC, tütün kontrolü, çevresel risklerin azaltılması ve uygun yüksek riskli gruplarda erken tanı stratejilerinin hastalık yükünü azaltabileceğine dikkat çekiyor.

Belki de “Akciğer kanseri hangi ülkede görülür?” sorusunun en anlamlı devamı şudur:

Hangi ülkeler akciğer kanserini önlemek için bugün doğru adımları atıyor ve bu adımların sonuçlarını yarının istatistiklerinde görebilecek miyiz?

Kaynaklar

• IARC – Lung Cancer ve küresel güncel istatistikler
• IARC – GLOBOCAN 2024 Global Cancer Statistics
• IARC – GLOBOCAN 2022 Akciğer Kanseri Küresel Veri Seti
• IARC – Türkiye GLOBOCAN 2022 Kanser İstatistikleri
• IARC – Çin GLOBOCAN 2022 Kanser İstatistikleri
• IARC – Hindistan GLOBOCAN 2022 Kanser İstatistikleri
• IARC – Japonya GLOBOCAN 2022 Kanser İstatistikleri
• Dünya Sağlık Örgütü – Lung Cancer Fact Sheet
• Dünya Sağlık Örgütü – Radon and Health
• Doll ve Hill, Smoking and Carcinoma of the Lung, BMJ, 1950
• Peto ve arkadaşları, Smoking, smoking cessation, and lung cancer in the UK since 1950, BMJ

Arama niyetini görünür biçimde karşıla